Phát hiện vùng đất có những viên đá "biết kêu" ở Việt Nam, vang như chuông: Dấu tích đã tồn tại 3.000 năm

Giữa vùng núi phía Nam Trung Bộ có một loại đá nhìn bên ngoài không quá khác biệt so với những phiến đá tự nhiên khác. Thế nhưng khi được tác động đúng vị trí, chúng có thể tạo ra tiếng vang trong, đanh, có thanh âm khiến người nghe liên tưởng tới tiếng chuông.

Người Raglai từ lâu gọi chúng bằng những cái tên mộc mạc như "đá kêu", "khánh đá".

Vùng đất ấy là Khánh Sơn, tỉnh Khánh Hòa - nơi gắn với một trong những phát hiện đặc biệt của khảo cổ học và âm nhạc Việt Nam: đàn đá Khánh Sơn.

Theo các tài liệu nghiên cứu, loại "đá biết kêu" tại đây thuộc nhóm đá rhyolite. Dưới tác động lâu dài của quá trình địa chất, nước và thời tiết, một số khối đá hình thành dạng phiến, thanh dài và có khả năng phát ra âm thanh vang khi được gõ.

"Đá biết kêu" không phải viên nào gõ vào cũng thành nhạc cụ

Điều đáng chú ý là không phải cứ nhặt một phiến đá trong núi rồi gõ vào sẽ tạo thành đàn.

Tổ tiên của cộng đồng cư dân bản địa đã lựa chọn những thanh đá phù hợp, sau đó ghè đẽo, điều chỉnh hình dáng và kích thước để tạo ra các cao độ khác nhau. Khi nhiều thanh được sắp xếp thành bộ, chúng trở thành một nhạc cụ hoàn chỉnh.

Sưu tập đàn đá Khánh Sơn hiện gồm 12 thanh, chia thành hai bộ A và B, mỗi bộ 6 thanh. Khi ghép lại, 12 thanh có thể hoạt động như một bộ đàn với hệ thống âm thanh tương thích.

Cục Di sản văn hóa xác định các thanh đàn được làm từ đá rhyolite porphyre và có niên đại khoảng 2.500-3.000 năm cách ngày nay. Năm 2024, sưu tập đàn đá Khánh Sơn chính thức được công nhận là Bảo vật quốc gia.

Đây cũng chính là "dấu tích 3.000 năm" được nhắc tới trong tiêu đề.

Phát hiện hơn 500 mảnh đá cho thấy đàn được làm ngay tại đây

Câu chuyện càng đáng chú ý khi các nhà khảo cổ tìm được dấu vết cho thấy những bộ đàn đá không phải được mang từ nơi khác tới.

Hai bộ đàn nổi tiếng được gia đình ông Bo Bo Ren, người Raglai, lưu giữ sau khi được tìm thấy tại khu vực núi Dốc Gạo. Đầu năm 1979, gia đình bàn giao chúng cho chính quyền để phục vụ nghiên cứu.

Sau đó, các đợt khảo sát khảo cổ tại Dốc Gạo phát hiện hơn 500 mảnh tước, cùng một số thanh đàn đang trong quá trình chế tác nhưng bị vỡ.

Những mảnh đá này cùng loại với vật liệu của đàn đá Khánh Sơn, trở thành bằng chứng quan trọng cho thấy người xưa từng có hoạt động chế tác nhạc cụ ngay tại khu vực này. Dốc Gạo sau đó được xếp hạng di tích khảo cổ cấp tỉnh.

Theo tài liệu của ngành di sản, nếu tính cả những bộ đã mất hoặc bị vỡ, khu vực cực Nam Trung Bộ đã ghi nhận 6 bộ đàn bằng loại đá này, tổng cộng 45 thanh. Đây là một trong những cơ sở làm nên giá trị đặc biệt của đàn đá Khánh Sơn.

Từ những phiến đá giữ rẫy tới âm nhạc lễ hội

Với người Raglai, thanh âm của đá không chỉ dành cho biểu diễn.

Tài liệu địa phương cho biết trước đây những thanh đá từng được bố trí gần nương rẫy, có trường hợp kết hợp với dòng nước để tạo tiếng động, giúp xua chim thú khỏi cây trồng.

Theo thời gian, đàn đá đi vào sinh hoạt văn hóa, lễ hội và được hòa tấu cùng những nhạc cụ truyền thống khác. Qua đôi tay nghệ nhân, các phiến đá có thể tạo nên những âm thanh trầm bổng thay vì chỉ một tiếng "keng" đơn lẻ.

Đến nay, đàn đá cùng tiếng mã la, dân ca và dân vũ Raglai vẫn được địa phương đưa vào những chương trình giới thiệu văn hóa tới du khách.

Muốn tìm hiểu "đá biết kêu", du khách nên đi đâu?

Du khách muốn khám phá câu chuyện về đàn đá có thể đưa Khánh Sơn vào hành trình khi tới Khánh Hòa. Hiện sưu tập đàn đá cổ nguyên gốc được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa, trong khi ở vùng Khánh Sơn, văn hóa đàn đá vẫn xuất hiện trong các hoạt động giới thiệu đời sống Raglai.

Một điểm phù hợp để trải nghiệm văn hóa bản địa là làng du lịch cộng đồng Hòn Dung. Tại đây, du khách có thể tìm hiểu nhà dài truyền thống, ẩm thực, tiếng mã la, đàn đá và các phong tục của người Raglai.

Nếu đi vào mùa trái cây, du khách còn có thể kết hợp tham quan các vườn sầu riêng, măng cụt và chôm chôm. Khánh Sơn có khí hậu vùng núi tương đối mát mẻ, nhưng đường đèo quanh co nên người tự lái xe cần kiểm tra thời tiết, phương tiện và hạn chế di chuyển khi mưa lớn hoặc sương dày.

Với các hoạt động biểu diễn văn hóa, nên kiểm tra lịch trước chuyến đi thay vì mặc định ngày nào cũng có nghệ nhân trình diễn đàn đá.

Từ những phiến đá tưởng như vô tri có thể ngân lên âm thanh, tới 12 thanh đàn được chế tác cách nay khoảng 3.000 năm và hơn 500 dấu tích chế tác được tìm thấy trong lòng đất, Khánh Sơn sở hữu một câu chuyện rất riêng. Những viên "đá biết kêu" vì thế không chỉ là hiện tượng thú vị của tự nhiên, mà còn cho thấy cách con người từ hàng nghìn năm trước đã biết lựa chọn và biến vật liệu núi rừng thành âm nhạc.

Theo Cục Di sản văn hóa, Quân đội nhân dân, Báo Khánh Hòa, Cổng thông tin Du lịch Khánh Hòa, DSVH