Dòng sông đặc biệt mang tên một màu sắc, chảy qua thành phố giàu nhất miền Bắc: Chuyên gia nói gì về quy hoạch sẽ tạo nên kỳ tích mới trong tương lai?

Trong bối cảnh Hà Nội đang thúc đẩy định hướng phát triển không gian hai bên Sông Hồng - Biểu tượng phát triển mới của Thủ đô" các chuyên gia đều cho rằng, đây là cơ hội để tái cấu trúc đô thị, hình thành trục cảnh quan và mởrộng không gian công cộng cho Thủ đô.

GS.TS.NGND Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, người từng trực tiếp tham gia cuộc chống lũ lịch sử năm 1971 cho rằng, việc đô thị từng "quay lưng" ra sông trong quá khứ là một cách ứng xử tự nhiên của con người nhằm thích ứng với thiên tai. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, định hướng Hà Nội"quay mặt ra sông" là một cách tiếp cận mới, phù hợp với khát vọng phát triển của Thủ đô.

Đồng quan điểm, KTS Phạm Thanh Tùng - Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam lưu ý thêm, quy hoạch quay mặt ra sông Hồng không phải là xây dựng kín hai bên bờ để tạo thành một dải đô thị. Theo ông, quy hoạch phân khu sông Hồng đã xác định dòng sông là trục trung tâm để phát triển cả khu vực phía Bắc và phía Nam. Đây là cơ sở quan trọng để định hướng, định vị quá trình phát triển đô thị trong tương lai.

Đối với Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng, ông cho rằng, giá trị của dự án không chỉ nằm ở tuyến đường giao thông, mà còn ở không gian bãi sông, các làng nghề và khu vực bãi giữa. Đây là những khu vực có vai trò quan trọng đối với dòng chảy, khả năng thấm nước và thích ứng với biến đổi khí hậu. Vì vậy, việc khai thác quỹ đất ven sông cần được xem xét thận trọng, đồng thời tính toán đầy đủ những tác động của lũ đối với Hà Nội.

Cùng nhìn nhận vấn đề từ góc độ tổ chức không gian, KTS Trần Minh Tuấn - Nhóm nghiên cứu Không gian mặt nước Hà Nội đặc biệt lưu ý đến khả năng kết nối giữa khu vực nội đô với sông Hồng. Theo ông, việc hình thành những tuyến đường có mặt cắt lớn cần được nghiên cứu kỹ lưỡng, bởi nếu quá chú trọng giao thông cơ giới, các tuyến đường ven sông có thể vô tình tạo thêm khoảng cách giữa khu vực đô thị phía trong đê với dòng sông.

KTS Trần Minh Tuấn nhấn mạnh, "quay mặt vào sông" không chỉ có nghĩa là các dãy nhà hướng ra sông. Điều quan trọng hơn là tạo điều kiện để người dân Hà Nội có thể đến với dòng sông, sinh hoạt, vui chơi, trải nghiệm không gian văn hóa và cảm nhận vẻ đẹp của sông Hồng.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, ông đề xuất nghiên cứu hệ thống hành lang kết nối giữa hai bên đê, kết hợp các phương thức giao thông công cộng, giao thông cơ giới nhẹ, xe đạp và đi bộ. Mạng lưới giao thông cần đượctổ chức theo hướng liên thông, giúp người dân từ các khu dân cư dễ dàng tiếp cận không gian ven sông, thay vì bị ngăn cách bởi những tuyến đường lớn.

Từ góc nhìn này, việc Hà Nội hướng ra sông Hồng không đơn thuần là thay đổi diện mạo kiến trúc hai bên bờ, mà còn là tổ chức lại mối quan hệ giữa đô thị, dòng sông và con người. Trong đó, không gian công cộng, hệ thống cây xanh và khả năng tiếp cận của cộng đồng cần trở thành những yếu tố quan trọng trong quá trình phát triển.

Theo GS.TS.NGND Nguyễn Quang Ngọc, từ góc nhìn lịch sử, ông cho rằng khát vọng đưa sông Hồng trở thành động lực phát triển mới của đô thị Hà Nội có cơ sở từ chính quá trình hình thành và phát triển của Thủ đô.

"Giá trị văn hóa, lịch sử của sông Hồng rất lớn. Sông Hồng luôn là trung tâm và kết tinh nhiều giá trị văn hóa, lịch sử của Hà Nội. Vì thế, đến nay chúng ta đang thực hiện khát vọng quay mặt ra sông Hồng, đưa sông Hồng trở thành động lực phát triển của đô thịHà Nội là rất đúng đắn, có cơ sở và tôi tin chúng ta có thể làm được", GS.TS.NGND Nguyễn Quang Ngọc nêu quan điểm.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa khát vọng này, ông lưu ý quy hoạch hiện đại cần kết hợp những bài học kinh nghiệm của cha ông với các thành tựu khoa học, công nghệ. Đây là cơ sở để giải quyết những bài toán quản lý dòng sông mà trong lịch sử chưa thể xử lý triệt để, đồng thời tạo điều kiện khai thác hiệu quả các giá trị cảnh quan, văn hóa và lịch sử của sông Hồng.

Là người có nhiều tâm huyết với quy hoạch sông Hồng, TS Nguyễn Viết Chức, Phó Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn Văn hóa - Xã hội (Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam), nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin Hà Nội cũng cho rằng, bảo tồn không đồng nghĩa với việc "ôm khư khư" cái cũ. "Bảo tồn và phát triển văn hóa đòi hỏi chúng ta phải biết trân trọng, bảo tồn, nhưng đồng thời cũng phải biết phát huy giá trị trong những điều kiện mới", TS Nguyễn Viết Chức nêu.

TS Nguyễn Viết Chức cũng cho rằng, mục tiêu cao nhất của phát triển văn hóa và quy hoạch dòng sông là phục vụ đời sống nhân dân. "Kỳ tích sông Hồng" chỉ thực sự được xác lập khi đem lại cuộc sống ấm no, hạnh phúc và giúp cư dân hai bên bờ sông được trực tiếp thụ hưởng những giá trị của sự phát triển.

Từ những góc nhìn khác nhau, các chuyên gia đều đặt ra yêu cầu phát triển không gian sông Hồng trên cơ sở cân bằng giữa khai thác và bảo tồn. Trong đó, an toàn thoát lũ là nền tảng, khả năng tiếp cận của người dân là một mục tiêu quan trọng, còn những giá trị tự nhiên, văn hóa và lịch sử cần được gìn giữ trong suốt quátrình phát triển.

GS.TS.NGND Nguyễn Quang Ngọc lưu ý, với những cộng đồng đã sinh sống lâu đời ven sông, nơi ở không đơn thuần là một căn nhà. Đằng sau đó là sự gắn bó với quê hương, sinh kế, văn hóa, tín ngưỡng và các quan hệ cộng đồng. Bởi vậy, việc tái định cư cần ưu tiên tối đa tại chỗ, tạo điều kiện để người dân tiếp tục khai thác những lợi thế về sinh kế, duy trì các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng và tham gia vào quá trình phát triển kinh tế ngay trên vùng đất mà họ đã gắn bó.

Ở góc nhìn kiến trúc và xã hội, KTS Phạm Thanh Tùng cho rằng, cần nhìn vấn đề tái định cư rộng hơn câu chuyện bồi thường nhà và đất. "Người dân ở các làng ven sông đang sở hữu 5 thứ: Nhà ở,đất, sinh kế, quan hệ cộng đồng và ký ức nơi chốn. Nếu chỉ bồi thường tiền sử dụng đất hay nhà ở thì mới giải quyết được một phần", KTS Phạm ThanhTùng phân tích.

Ông lấy ví dụ một hộ làm nghề truyền thống Bát Tràng không chỉ có căn nhà để ở mà còn có xưởng sản xuất, cửa hàng, nơi trưng bày sản phẩm, khách hàng quen, nguồn nguyên liệu, quan hệ láng giềng và mạng lưới giao lưu, trao đổi nghề nghiệp. Các hộ làm nghề truyền thống khác cũng có những mối liên kết tương tự. Vì thế, nếu chỉ giải quyết bài toán đơn thuần về chỗ ở, thì "hệ sinh thái" của nghề truyền thống và cộng đồng có thể chưa chắc được tái tạo.

KTS Phạm Thanh Tùng góp ý kiến, thành phố đã xác định nguyên tắc ưu tiên duy trì địa bàn sinh sống, sinh kế và gắn kết cộng đồng; trường hợp không đủ quỹ đất thì bố trí tại khu vực lân cận với khoảng cách hợp lý. Tuy nhiên, khi triển khai, những nguyên tắc này cần tiếp tục được cụ thể hóa và kiểm chứng trong quy hoạch chi tiết để bảo đảm có thể thực hiện trong thực tế.

TS Nguyễn Viết Chức cũng bày tỏ sự trân trọng đối với những người dân trong diện di dời. Ông cho rằng, nếu yếu tố văn hóa thấm vào quá trình xây dựng và thực thi chính sách, dự án sẽ có thêm điều kiện để giữ được hai nền tảng quan trọng là "thuận thiên, thuận lòng người". Điều cần thiết trong quá trình triển khai là tiếp tục lắng nghe người dân, bởi mục tiêu cuối cùng vẫn là để sự phát triển của không gian sông Hồng đem lại những giá trị thiết thực cho cộng đồng.

Các chuyên gia cho rằng, quy hoạch sông Hồng vì thế không chỉ hướng tới tạo dựng một diện mạo đô thị mới. Giá trị lâu dài hơn là hình thành một không gian phát triển trong đó cái mới kế thừa những giá trị đã được tích tụ qua nhiều thế hệ, thiên nhiên và đô thị có thể cùng tồn tại, còn người dân vừa là chủ thể tham gia, vừa là người thụ hưởng thành quả của quá trình phát triển.